HumanFactorsnl

Verslag bijeenkomst Nachtwerk en gezondheidsrisico’s

In samenwerking met Human Factors Nederland organiseerde IG Arbeid een themabijeenkomst over de gezondheidsrisico’s van nachtwerk. Dit artikel geeft een samenvatting van de drie presentaties. De bijbehorende PowerPointpresentaties staan op de VvBN-website. (http://www.bewegingswetenschappen.org/archief/)

Carel Hulshof, bijzonder hoogleraar bij het Coronel Instituut was voorzitter dan de commissie van de gezondheidsraad die het advies schreef en gaf een samenvatting van het rapport. De Gezondheidsraad definieert nachtwerk als werk dat wordt verricht op tijden waardoor verstoring van het dag-nachtritme kan optreden. Daaronder valt ook langere diensten die voor een deel in de nacht vallen of werken in verschillende tijdzones. Er is sterk bewijs gevonden dat nachtwerk tot diabetes mellitus (type 2), hart en vaatziekten en slaapproblemen. Diabetes ontstaat doordat ‘s nachts de energiehuishouding minder actief is, en s nachts eten daarmee tot hogere glucosespiegels en vetopslag in het lichaam leidt dan overdag. Bij hart- en vaatziekten speelt ook mee dat ‘s nachts actief zijn leidt tot hogere bloeddruk. Slaapproblemen ontstaan mede door de blootstelling aan licht als de biologische klok eigenlijk aangeeft dat er geslapen moet worden. Overdag slapen is lastiger dan ’s nachts omdat er meer licht en meer omgevingslawaai is. Er is zwak bewijs dat nachtwerk tot metabool syndroom leidt maar er is weinig onderzoek beschikbaar. De aanwijzingen voor borstkanker zijn niet sterk genoeg, ook hier zijn eigenlijk geen goede publicaties beschikbaar. Onderzoek bij borstkankergevoelige muizen laat wel een versnelde groei van borsttumorcellen zien. Een mogelijke verklaring is dat het mechanisme dat beschadigd genetisch materiaal herstelt ‘s nachts minder werkt.

Het rapport over preventieve maatregelen in 2015 geeft aan dat er geen zekerheid is over welk rooster het beste werken. Voorwaarts roosteren geeft wel betere alertheid en minder slaapproblemen, maar heel hard is het bewijs niet. Onderzoeksuitkomsten over aanpassing aan de lichtblootstelling, door andere lampen (s nachts het licht iets dimmen, speciale bril dragen tijdens naar huis rijden) zijn ook lastig met elkaar te vergelijken. Een korte slaap (een ‘nap’) tijdens de nachtdienst bevordert de alertheid, maar wel pas een uur daarna; meteen na die slaap is er juist sprake van verminderde alertheid en zou iemand dus even aangepaste taken moeten doen. Er is te weinig bekend over effecten van verandering van gedrag en leefstijl en ook hier is een oordeel niet mogelijk. Onderzoek naar gebruik van (genees)middelen als melatonine, cafeïne, slaapmedicatie toont dat de bijwerkingen vaak meer parten spelen, dus terughoudendheid is op zijn plaats om melatonine en slaapmedicatie te gebruiken. De preventieve maatregelen zijn vooral gericht op verbetering korte termijneffecten als alertheid, slaapkwaliteit en vermoeidheid. Het is onduidelijk of ze werken voor de effecten op de lange termijn. Mensen die langdurig nachtwerk verrichten en mensen met al risicofactoren voor diabetes en hart- en vaatziekten hebben zijn de hoogrisicogroepen. Het chronotype (ochtend- of avondmens zijn) is een belangrijkere factor dan leeftijd, maar oudere werkenden hebben wel meer herstelbehoeften, wat dus ook tot uiting komt bij nachtwerk. Het advies van de Gezondheidsraad is om nachtwerk zo veel mogelijk te beperken. In bepaalde sectoren zoals de zorg is het niet te vermijden, maar de 24/7 economie is niet overal nodig: is het nu echt zo belangrijk om ’s avonds een bestelling te doen en het pakket de volgende dag al binnen te hebben? Aan deze service zitten echt wel keerzijden. Een ander advies is dat in de arbeidstijdenwet wat opgenomen zou moeten worden over de duur van nachtwerk.

Bette Loef, promovenda bij het RIVM presenteerde resultaten over KLOKWERK +, een observationeel onderzoek onder 611 zorgverleners (nachtwerkers én dagwerkers, waaronder verpleegkundigen, artsen, paramedici, verzorgenden) met als doel inzicht te krijgen in de effecten van nachtwerk op lichaamsgewicht en het krijgen van infectieziekten, en de onderliggende mechanismen van deze gezondheidseffecten. Ook wordt gekeken naar biomarkers die een indicatie geven van de verstoring van de biologische klok. Overgewicht zou ontstaan door ongezonde eetgewoonten en verminderde beweging tijdens nachtwerk. Infectieziekten zouden kunnen ontstaan door onregelmatige blootstelling aan (zon)licht en minder Vitamine D en daardoor verstoring in immunologische factoren. Op twee momenten rond het griepseizoen kregen zij een vragenlijst. Tevens hebben zij een voedingsdagboek bijgehouden, en zijn lengte, gewicht en buikomvang gemeten. Daarnaast kregen zij 7 dagen een ActiGraph op hun bovenbeen geplakt. Tijdens het griepseizoen werd gevraagd om griep en luchtwegklachten door te geven middels een daarvoor ontwikkelde app. Bette ging vooral in op de resultaten naar het beweeggedrag. Hiervoor vergeleek ze data van de actigraph van 401 nachtwerkers met 78 dagwerkers. Deze laatste groep had ten minste 6 maanden niet meer onregelmatige diensten of tijdens de nacht gewerkt. Uit een analyse van de activiteiten zitten, staan, lopen, rennen, traplopen, en fietsen als percentage van de werktijd en van de vrije tijd blijkt dat beweging in vrije tijd vergelijkbaar was voor beide groepen. Verschillen tijdens het werk werden wel gevonden: nachtwerkers zitten minder, maar staan en lopen meer. Een mogelijke verklaring is dat dagwerkers meer managementtaken hebben die vaker zittend uitgevoerd worden. Zowel lange periodes achter elkaar zitten als lange periodes achter elkaar staan tijdens het werk is geassocieerd met gezondheidsrisico’s. Daarom wordt aangeraden dat werkenden tijdens het werk verschillende lichaamshoudingen aannemen, en hier regelmatig tussen wisselen.

Tot slot bespraken Karel Bootsman, arbeidsdeskundige bij Tata Steel en Sonja Smits, arbeids- en organisatiedeskundige nu bij Erasmusmc, maar daarvoor bij Zorg van de Zaak wat Tata Steel aan maatregelen biedt in het kader van duurzame inzetbaarheid. Tata Steel (voorheen Hoogovens) heeft in IJmuiden 86oo werknemers, waarvan de helft in ploegendienst. Er is 4,5 % verzuim maar dat komt niet per se door het nachtwerk. Het is een vergrijsde populatie. Er is een medewerkersplatform waardoor medewerkers zelf meepraten over hoe duurzame inzetbaarheid te beste bereikt kan worden. De resultaten uit dat medewerkersplatform heeft onder andere geleid tot CAO afspraken rondom innovatie van werktijden, pilot met flexibele arbeidstijden en zelfroosteren/ ploegendienst. De medewerkers zijn hier enthousiast over, maar juist het management heeft er moeite mee. Er is ook continu aandacht voor het verbeteren van de arbeidsomstandigheden. Er is een kortcyclisch vooruit roterend rooster en op een kalender ziet de werkende voor het hele jaar vooruit hij (nacht)dienst heeft. Er wordt ook geexperimenteerd met aanpassing aan de lichtblootstelling. Ook overdag is dit zelfs nog een aandachtspunt. Middels workshops ‘Gezonde voeding in de nacht’ door medewerkers van My Daily Lifestyle wordt men bewust gemaakt van verandering van gedrag en leefstijl. Er is ook een kookboek ontwikkeld met Sonja Bakker met gerechten die tijdens het nachtwerk beter zijn dan een mars. Via het medewerkersplatform ontstaan discussies over gezonder eten. Veilig thuis komen na de nachtdienst is bij Tata Steel goed geregeld: er rijden speciale bussen naar diverse gemeenten. Wanneer de bedrijfsarts bij individuele medewerkers constateert dat interventies rondom de slaap nodig zijn, dan is een directe verwijzing naar een psycholoog of de slaappoli van het Rode KruisZiekenhuis mogelijk. Een powernap zou zorgen voor meer concentratie en minder vermoeidheid tijdens de nacht. Een medewerker gaf echter aan dat in de CAO staat dat dit niet mag. Samen met Zorg van de Zaak is een module nachtarbeid aan het Preventief medisch onderzoek toegevoegd door vragen te stellen over het roosteren en de slaapkwaliteit. Met TNO wordt onderzoek gedaan naar een digitale beweegapp waarmee een spel met een funfactor wordt gepromoot. Herkend wordt dat nachtwerk topsport is, met een grote sociale impact. Ondanks alle maatregelen wordt er veel gemopperd, met name onder de mannen. In gemengde teams blijken vrouwen een gunstige invloed te hebben.

terug naar het overzicht